Islam Issa – Alexandria

Er zijn plekken in de wereld die fascineren ook al ben je er nooit geweest, of misschien wel omdat je er nooit bent geweest. De namen zijn bekend uit (strip)boeken of liedjes en de klank alleen is al magisch: Timboektoe, Bagdad, Omsk, Ulaanbataar, Zanzibar, Zaragoza. In de laatste stad ben ik overigens wel geweest, in 2008 toen daar de wereldtentoonstelling plaatsvond. Alexandrië heeft eenzelfde magische aantrekkingskracht. Ik heb inmiddels verschillende romans gelezen die in deze stad spelen, maar het boek van Islam Issa geeft een prachtig en uitgebreid overzicht van 2.300 jaar geschiedenis van de stad en van de omgeving die zich uitstrekt over het hele middellandse zeegebied en de Arabische wereld. Eeuwenlang was Alexandrië de schakel tussen drie continenten en lange tijd was het de grootste stad ter wereld.

Henk Smeets en Fridus Steijlen – In Nederland gebleven

Onlangs onthulde minister-president Jetten aan de Rotterdamse Lloydkade het monument Ulu Kora ter herdenking aan de eerste generatie Molukkers die hier vijfenzeventig jaar geleden aan wal kwam. Dit waren bijna dertienduizend voornamelijk KNIL-soldaten en hun gezinnen die na de onafhankelijkheid van Indonesië geen kant op konden. Jetten bood bij de onthulling namens de Nederlandse overheid zijn excuses aan ‘voor het harteloze en eerloze ontslag van de militairen en voor de behandeling toen ze na 1951 in Nederland kwamen.’ In deze uitgebreide studie - een eerste editie van het boek verscheen in 2006 - beschrijven Henk Smeets en Fridus Steijlen stap voor stap de geschiedenis van de Molukkers in Nederland. 

Eric Westerveld - Westwaarts

Het reizen zat journalist en Rotterdammer Eric Westerveld al jong in het bloed. Als tiener trok hij met een rugzak door heel Europa, later volgde Azië en andere delen van de wereld. Hij had ooit zeilen geleerd, maar vanaf 2011 toen hij en zijn vrouw Karin de Catherine kochten, werd varen een alternatief voor hun trektochten: eerst in Nederlandse wateren, vervolgens langs Europese kusten. Het plan rijpte om een lange zeezeiltocht te maken en in 2019 was het zover. Zij voeren westwaarts de oceaan over, langs vele Caribische Eilanden en de kust van Panama. Zij volgden het spoor van Columbus en overal was zijn erfenis zichtbaar. In Westwaarts weet Westerveld perfect de historische verhalen over de vier reizen van Columbus te combineren met de zeereis met de Catherine.

Marleen van den Berg – Joods Rotterdam

Er is veel geschreven over de Jodenvervolging in Nederland. En ieder jaar verschijnen er ook boeken over de oorlogsjaren in Rotterdam. Een omvattende studie over Joods Rotterdam vooraf, tijdens en in de jaren na de oorlog bestond er nog niet. Dit boek van Marleen van den Berg voorziet in deze lacune. Zij beschrijft de gebeurtenissen in Rotterdam, waar de op twee na grootste Joodse gemeenschap in Nederland woonde. Hier ging het iets anders dan in andere steden, wat alles te maken had met het bombardement. Zij is daarbij kritisch op bestaande denkbeelden en laat juist zien hoe divers de omstandigheden waren waarin mensen verkeerden, met name na de oorlog. 

Kassia St Clair – Het geheime leven van kleuren

Sinds een paar maanden woon ik in Tilburg en voor de verhuizing heb ik mijn boekenkasten grondig opgeruimd: zo’n 700 boeken zijn naar vrienden, boekenkastjes en andere goede doelen gegaan. Dat neemt niet weg dat ik bij ieder boekenkastje toch even stilsta om te zien of er iets te vinden is wat ik wil lezen. Deze week trof ik Het geheime leven van kleuren aan en kon het boek niet laten staan. Dit is de negende druk uit 2018 van dit bijzonder populaire boek. In de tijd dat ik in de boekwinkel stond heb ik er veel van verkocht, voornamelijk als cadeauboek. Er is inmiddels een herziene en aangevulde versie van verschenen met nog meer verhalen over kleuren. Wellicht dat daarom deze verouderde versie in het kastje is terechtgekomen.

Tsila Rädecker – Voor vrouw en kind

Weinig mensen zullen Dina Sanson nog kennen. Deze Rotterdamse leefde van 1868 tot 1929 en zette zich in voor de minderbedeelden in de stad, m.n. verwaarloosde kinderen in kosthuizen en jonge meisjes die dreigden af te glijden in de prostitutie. Zij was de eerste Nederlandse politievrouw, maar omdat zij vooral iemand was van de praktijk, die niet op de voorgrond trad, werd zij minder bekend dan iemand als tijdgenote Aletta Jacobs. Ondanks het beperkte bronnenmateriaal heeft Tsila Rädecker haar een gezicht gegeven in deze biografie.

Micha Peters – De Centrale

In 1932 richtte de Rotterdamse hoofdcommissaris Sirks De Centrale tot bestrijding van den smokkelhandel in verdovende middelen op. Het werd daarmee de eerste georganiseerde vorm van nationale drugsbestrijding. Micha Peters beschrijft deze narcoticabrigade die tot na de oorlog bleef bestaan, maar zijn boek gaat over allerlei onderwerpen die met drugs en drugsbestrijding te maken hebben, zoals de opiumhandel van de VOC, de Amerikaanse war on drugs, verslaafde dokters en apothekers, bendeoorlogen, de eerste Chinezen in Nederland en doping in de sport.

Maarten van Riel - Het verdriet van Tilburg

Omdat we binnenkort naar Tilburg verhuizen was ik blij verrast toen ik deze titel zag staan op de lijst van genomineerde boeken voor de Libris Geschiedenisprijs 2025 (volgende week wordt de winnaar bekend gemaakt). Ik was al van plan mij te verdiepen in de geschiedenis van Tilburg, dus het boek kwam op het juiste moment voorbij. Maarten van Riel is historicus en is een paar jaar geleden terugverhuisd naar Tilburg. Hij dacht sindsdien steeds vaker aan zijn grootvader Frans, die zijn hele leven in de textielindustrie werkte en die suïcide pleegde in een tijd dat dit voor de kerk een doodzonde was. Van Riel gaat op zoek naar het verhaal van zijn grootvader en van de teloorgang van de Tilburgse textielindustrie. Het verdriet van Tilburg is een breed opgezet boek geworden waarin hij de stadsgeschiedenis prachtig verbindt met zijn persoonlijke geschiedenis.

Auke van der Woud - De steden, de mensen

 

Auke van der Woud is een historicus die in zijn studies grondig te werk gaat en tegelijkertijd leesbaar zijn resultaten weet te presenteren. Hij schreef een serie boeken over het ontstaan van Nederlandse staat, waarbij zijn focus ligt op de negentiende en begin twintigste eeuw. Eerder las ik De Nieuwe Mens waarin hij het ontstaan van een nieuwe cultuur in de decennia rond 1900 beschrijft, met als leidende begrippen massaconsumptie, -productie, en -communicatie. De steden, de mensen uit 2024 gaat in de tijd vooraf aan deze nieuwe cultuur. Hij beschrijft de periode 1850-1900 en richt zich in het boek vooral op de economie, technologie, bestuur en staatskunde en niet op kunst, cultuur en amusement.

 

Siebe Thissen – Leve Rotterdam

De Rotterdamse Siebe Thissen is historicus en filosoof. Eerder las ik zijn prachtige boek De jongen die van De Hef dook, over Lou Vlasblom, die op 14 januari 1933 vanaf een hoogte van 67 meter van de Hef dook. Onlangs verscheen bij de jonge Rotterdamse uitgeverij Studio Rashkov Leve Rotterdam, De tragische geschiedenis van Jacob de Vletter. Net als in De jongen die van De Hef dook is zijn verhaal over het ‘De Vletter oproer’ niet alleen een feitelijk verslag van wat er gebeurde in 1868, maar probeert hij deze relatief kleine geschiedenis te duiden en beschrijft hij de verhalen eromheen, de mythevorming. In beide boeken heeft Thissen soms de neiging de context te veel op de voorgrond te zetten.

Kassia St Clair - Van Peking naar Parijs

 

De Britse cultuurhistorica Kassia St Clair schreef eerder over de rol van textiel in de geschiedenis en over het geheime leven van kleuren. Van Peking naar Parijs (vertaald door Annemie de Vries) lijkt een minder breed opgezette cultuurgeschiedenis - in het boek staat één autorace centraal – maar zij verbindt er vele onderwerpen aan en weet zo een treffend beeld te schetsen van de stand van de techniek in de Westerse wereld aan het begin van de twintigste eeuw.

Sandra Langereis - Machineman

 

Eise Eisinga (1744-1828) is een naam die ik kende van het planetarium in Franeker, maar dat was meteen ook alles wat ik van hem wist. Net toen ik van plan was het planetarium eens te bezoeken verscheen deze biografie van Sandra Langereis. Eerder schreef zij een biografie over Erasmus, waarmee zij de Libris Geschiedenis Prijs won. Machineman is meer dan een biografie. Langereis geeft in heldere taal een beeld van de tijd waarin Eisinga leefde; geen makkelijke opgave, want de complexe politieke situatie voor, tijdens en na de Franse tijd, is niet eenduidig en zo simpel te ontrafelen. Eisinga maakte de Bataafse revolutie mee, moest Friesland ontvluchten en was naast ambachtsman en bouwer van een uniek planetarium, politiek actief.

Jaco Berveling – Wereldwandelen!

Jaco Berveling is een Rotterdamse historicus en wetenschapsjournalist met een oog voor bijzondere onderwerpen: hij schreef eerder boeken over verzamelen, schedelmeten en wondermensen. In zijn nieuwste boek onderzoekt hij de vergeten geschiedenis van wereldwandelaars. Deze rage speelde vooral in de jaren 1905 tot 1935. Berveling noemt het een globetrottermanie. In het boek bespreekt hij een stoet aan Nederlanders die om diverse redenen besloten om op pad te gaan, te voet of op de fiets, met het voornemen de wereld rond te reizen. De auteur beperkt zich niet tot het vertellen van vele sterke en soms ongelofelijke verhalen, hij benadert het fenomeen ook wetenschappelijk: hij zoekt naar verklaringen, analyseert hun motieven en schetst de maatschappelijke achtergronden van het verschijnsel. Deze combinatie maakt het boek zeer leesbaar en boeiend.

Trix van Bennekom – Halte Hausdorff

 

Bij de Rotterdamse uitgeverij Studio Rashkov verscheen onlangs deze biografie over de Joodse huisarts David Hausdorff (1901-1990). De journaliste Trix van Bennekom verdiepte zich jarenlang in het leven van een man die veel heeft betekend voor de stad. Voor de oorlog startte hij zijn praktijk aan de West-Kruiskade en hij zag decennialang hoe de stad veranderde. In de oorlog probeerde hij zoveel mogelijk Joden te helpen tot hij in augustus 1943 zelf moest onderduiken. Na de oorlog bleef Hausdorff huisarts en zette hij zich in voor de wederopbouw van de Joodse gemeenschap. De biografie gaat niet alleen over het leven van Hausdorff, maar ook over de Joodse geschiedenis in Rotterdam én in Nederland. De titel verwijst naar de tramhalte aan de West-Kruiskade, die in de volksmond werd gekoppeld aan de praktijk van de huisarts.

 

Hein de Haas – Hoe migratie echt werkt

 

Migratie is een onderwerp dat constant in de politieke belangstelling staat en voor veel verdeeldheid zorgt. Opmerkelijk is dat er in het maatschappelijk debat zo weinig met kennis van zaken over gesproken wordt. Feiten en cijfers spelen nauwelijks een rol, emotie des te meer. Hein de Haas doet al dertig jaar onderzoek naar migratie en schreef dit kloeke boek erover om politici en geïnteresseerden een beter beeld te geven van wat er werkelijk aan de hand is. Ik hoop dat politici er hun voordeel mee doen. De Haas probeert afstand te houden van politieke stellingnames, wat soms lastig is. 

 

Arnon Grunberg – De vluchteling, de grenswacht en de rijke jood

Het is lang geleden dat ik iets las van de grootste schrijver van Nederland. Arnon Grunberg beheerst alle literaire genres. De vluchteling, de grenswacht en de rijke jood uit 2023 is een geslaagd boek over een actueel onderwerp, waarbij je op iedere pagina de stijl van Grunberg herkent. Hij schreef eerder reportages en ging hiervoor veelvuldig onder de mensen, maar in dit boek heeft hij verschillende reportages tot een eenheid gemaakt, die meer is dan goede journalistiek.

 

Matthew Desmond - Poverty, by America

 Amerika is een van de rijkste landen ter wereld. Toch leeft, in vergelijking met andere Westerse landen zoals Nederland, een veel groter deel van de bevolking in armoede. De Amerikaanse socioloog Matthew Desmond vraagt zich in dit boek af hoe dit komt. Hij onderzoekt al langer het armoedevraagstuk. Met eerdere boeken won hij onder meer de Pulitzer Prize. Zelf groeide Desmond op in relevatie armoede.

Mathijs Deen – Over oude wegen

 

De laatste tijd heb ik een aantal boeken van Mathijs Deen gelezen en geluisterd. Hij schrijft romans, thrillers en non-fictie. In het laatste genre heeft hij een unieke aanpak. Hij neemt een breed thema, verbindt geschiedenis met geografie en presenteert het resultaat als een serie spannende verhalen. Over oude wegen is een ruim opgezet boek waar het verbindende element reizen over Europese wegen is. In een reeks historische verhalen, te beginnen ver voor onze jaartelling, licht hij mensen uit die om verschillende redenen door Europa trokken.

 

Erik Brouwer - Leen Sanders, de bokser die levens redde in Auschwitz

 

Ik kende het verhaal van Leen Sanders nauwelijks. De Rotterdamse bokser was voor de Tweede Wereldoorlog Nederlands bokskampioen in verschillende klassen. Als Joodse bokser die ook in Duitsland uitkwam zag hij vroeg het gevaar van de nazi’s in. Anders dan Bep van Klaveren, die andere grote Rotterdamse bokser, bleef hij in Nederland wonen. Het bombardement op Rotterdam verwoestte zijn huis. Leen Sanders ging in het verzet, maar moest op een gegeven met zijn gezin onderduiken. Zij werden in 1942 verraden en naar Westerbork gebracht; hiervandaan werd het gezin enige tijd later naar Auschwitz gedeporteerd. Zijn vrouw en twee kinderen werden vermoord, maar hij overleefde Auschwitz omdat hij door een ss’er als bokskampioen werd herkend. Hij kreeg het relatief goed en kon veel mensen in het kamp helpen. Het verhaal dat Erik Brouwer in zijn boek vertelt is echt ongelofelijk en verdient meer bekendheid.

 

Raoul de Jong – Boto Banja

In 2020 schreef Raoul de Jong het veelzijdige Jaguarman. Het boek is zowel reisverhaal, geschiedenisles als een persoonlijke zoektocht. Geen wonder dat boekhandelaren niet altijd wisten op welke plank zij het boek moesten plaatsen. Het onderwerp van het boek was Suriname en een van zijn doelen was verborgen verhalen van onderdrukte culturen zichtbaar te maken. Ditzelfde doet hij in het Boekenweekessay Boto Banja. Het onderwerp is breder, het hele Caribische gebied en de vele afstammelingen van tot slaaf gemaakte Afrikanen. Helaas had hij amper zestig pagina’s tot zijn beschikking om dit verhaal te vertellen.