woensdag 27 april 2016

Bertram Koeleman – Engels voor leugens

Bertram Koeleman debuteerde in 2013 met de roman ‘De Huisvriend’. De verhalenbundel onder de merkwaardige titel ‘Engels voor leugens’ is zijn tweede boek. Het is een meesterwerk: absurd, wreed en komisch.


‘Engels voor leugens’ bestaat uit 15 verhalen variërend van 1 tot 20 pagina’s. In elk verhaal gebeurt er iets raars: een wonderlijk opgraving van een enorm beeld een moord, een verminking. Koeleman beschrijft gebeurtenissen heel exact en schuwt het bloedvergieten niet. In veel verhalen wordt iemand plotseling zeer boos.

Een man heeft zijn vrouw verloren en is ontstellend kwaad. In de trein somt hij mensen op waar hij een hekel aan heeft, een eindeloze lijst. Op zijn werk maakt een collega een goedbedoelde opmerking over zijn vrouw. Hij ramt de kop tegen het bureau, duwt een paperclip in zijn oog, “en sneed met een scherf net zo lang zijn keel door tot ik op zijn nekwervels stuitte. Dat is niet echt gebeurd.”

De man was altijd al razend. Het journaal stond op. “Na verloop van tijd merkte ik dat ik schor werd van het schreeuwen naar het scherm. En toen zei Lea dat het misschien beter was als we geen journaal meer keken.”

Deze man zit gevangen in zijn eigen rottige bestaan. Dit geldt voor meer personages in deze verhalen. Soms letterlijk. In het verhaal ‘Vluchtgedrag’ stort een vliegtuig neer. De tijd voordat een man sterft verloopt langzaam. Hij kan geen kant op, wat hij meemaakt is vreselijk. Geen verhaal om in een vliegtuig te lezen.

In een aantal verhalen zitten absurde elementen. Een ambtenaar bij de burgerlijke stand komt erachter dat door zijn toedoen mensen onopzettelijk doodgaan. Eerst denkt hij aan een griepvirus, later vallen de mensen in zijn omgeving bij bosjes dood neer. Hij sluit zich op in zijn huis, neemt geen telefoon meer op, want ook hiermee kan hij dodelijk zijn.

Absurdisme in de literatuur bestaat in allerlei vormen. Een krankzinnige gebeurtenis of eigenlijk elke aanleiding kan voldoende zijn om gekkigheid op gekkigheid stapelen. Dit kan humoristisch zijn, maar kan ook een trucje worden. Brusselmans is hier erg goed in. Er zit wel enige lijn in zijn verhalen, maar de logica is volledig zoek.

Absurdisme in een verhaal kan ook achteraf een functie blijken te hebben. De plek in het verhaal wordt duidelijk. Er is een verklaring voor de onbegrijpelijke gebeurtenis of voor iemands afwijkende gedrag. Deze past binnen de logica van het verhaal.

Een derde soort absurdisme stijgt hier bovenuit. De schrijver doseert de gekte en geeft hiermee de lezer net genoeg om hem te laten twijfelen. Mis ik iets? Heeft de gekte een functie? Hoe past dit binnen het verhaal? Ja en nee. Gogol en Kafka waren hier meesters in. Vreemde gebeurtenissen worden normaal gevonden en in een normale situatie volgt opeens een vreemde wending. Verklaard wordt er niets.

Koeleman beschikt over de kunst om dit soort absurdisme in zijn verhalen te gieten. In ‘Experimenten in hekserij’ komt een stel met kinderen eten bij een stel zonder. Het loopt mis. De kinderen zijn vervelend, de moeder schiet uit haar slof. “Dit zet je kinderen toch niet voor, Astrid. Gevulde puntpaprika’s. Wat probeer je hiermee te zeggen? Dat jij wél tijd hebt om in de keuken te staan? Dat jij en je man het zo prettig hebben zonder kinderen?”

Wat is het verband met de hoopjes aarde die als braaksel overal in het huis van het gezin met kinderen liggen? Wanneer zij met hun kinderen de deur uit zijn, blijkt hier ook aarde in de gang te liggen. Astrid scheldt haar man uit.

In het verhaal ‘Beets’ gooit Koeleman er nog en schepje bovenop. Hier keren een paar elementen uit andere verhalen terug. Dan bellen er mannen met hoeden aan bij de eenzame Beets. Dit kan namelijk niet. Het is tijd om in te grijpen in het personage. “Metafictionele intertekstualiteit. Het creëren van kunstmatige diepgang door het suggereren van niet-bestaande verbanden.” Maar Beets raakt, in tegenstelling tot andere personages, niet in paniek.


‘Engels voor leugens’ is een ijzersterkte verhalenbundel. Op de voorkant prijkt een mooie afbeelding van de kat Gunst.

Geen opmerkingen:

Een reactie posten