Er zijn plekken in de wereld die fascineren ook al ben je er nooit geweest, of misschien wel omdat je er nooit bent geweest. De namen zijn bekend uit (strip)boeken of liedjes en de klank alleen is al magisch: Timboektoe, Bagdad, Omsk, Ulaanbataar, Zanzibar, Zaragoza. In de laatste stad ben ik overigens wel geweest, in 2008 toen daar de wereldtentoonstelling plaatsvond. Alexandrië heeft eenzelfde magische aantrekkingskracht. Ik heb inmiddels verschillende romans gelezen die in deze stad spelen, maar het boek van Islam Issa geeft een prachtig en uitgebreid overzicht van 2.300 jaar geschiedenis van de stad en van de omgeving die zich uitstrekt over het hele middellandse zeegebied en de Arabische wereld. Eeuwenlang was Alexandrië de schakel tussen drie continenten en lange tijd was het de grootste stad ter wereld.
Alexandrië is gesticht door Alexander de Grote en dat is waar Issa zijn verhaal begint. De focus is in het boek natuurlijk de stad, maar hij weet heel goed alles wat met Alexandrië samenhangt, ook al speelt het verder weg, te koppelen aan zijn onderwerp en inzichtelijk te beschrijven. De veldslagen van Alexander de Grote (356-323 v Chr.) speelden voor een groot deel in Azië, zijn opkomst was fenomenaal. Overal waar hij kwam stichtte hij steden, waarvan de meeste verloren zijn gegaan, maar Alexandrië heeft het, vooral door zijn ligging, overleefd. Zelf heeft hij de bouw niet meegemaakt, maar binnen een aantal decennia was Alexandrië een belangrijke plaats geworden voor handel en kunst. Dat was vooral te danken aan de dynastie van de Ptolemaeën.
Ptolemaeus I en Ptolemaeus II bouwden in een hoog tempo de stad op. Het stratenplan met brede boulevards was revolutionair en modern. Het bleef lang intact en er is zelfs een straat die nog steeds bestaat en daarmee de oudste ter wereld is. De Ptolemaeën, die er tot aan het begin van onze jaartelling regeerden, maakten van Alexandrië een economisch centrum en een rijke wereldstad met honderdduizenden inwoners. Beroemd is de Pharos van Alexandrië, een van de wereldwonderen, die 1500 jaar dienst heeft gedaan als lichtbaken.
In de eerste eeuw van zijn bestaan heerste er min of meer vrede en trok de stad allerlei mensen aan: Grieken, Egyptenaren en Joden leefden er in betrekkelijke vrijheid naast elkaar en ook vrouwen hadden relatief veel vrijheid. Belangrijk was de bibliotheek die door Ptolemaeus I was opgericht en al snel de grootste ter wereld werd. Zijn doel was om alle kennis van de wereld te verzamelen. De bibliotheek trok ook tal van wetenschappers aan en het werd een belangrijk kenniscentrum. Zo werd hier de stoommachine uitgevonden en berekende men de omtrek van de aarde. Voor medisch onderzoek werden niet alleen dode mensen onderzocht, maar ook levende criminelen werden opengesneden om de werking van de organen te onderzoeken.
De dynastie hield er wel eigen gewoonten op na. Veelal waren de mannen aan de macht, al waren er ook vrouwelijke heersers, maar huwelijken tussen broers en zussen kwamen veel voor. Onder gewone mensen was dit niet gangbaar, maar zij spiegelden zich aan de Goden, waar dit gebruikelijk was. Daarnaast trouwden de mannen ook nog wel met wat andere vrouwen. Tegen het einde van deze dynastie werd de geschiedenis steeds bloederiger. Het was eerder gewoonte dan uitzondering om familieleden uit te moorden en met legers elkaar bestreden. Geregeld lees je dat een Ptolemaeus de man en kinderen van zijn zus vermoordt om vervolgens met deze zus te trouwen en er een kind bij te verwekken.
Deze tegenstelling tussen aan de ene kant hoogstaande kunst, architectuur, filosofie en wetenschap, gekoppeld aan betrekkelijke vrijheid en aan de andere kant de enorme wreedheid en het gemak waarmee hele bevolkingsgroepen uitgeroeid werden zie je terug in de twee millennia die volgen. Issa beschrijft uitgebreid de opkomst van de Romeinen, de macht van Cleopatra, de eerste christenen (de apostel Marcus verbleef in Alexandrië), de opkomst van de Islam, de kruisvaarders, de Mamelukken, het Ottomaanse Rijk, Napoleon en de bezetting van de Engelsen. De stad is in haar geschiedenis tientallen keren belegerd, bezet en geplunderd.
De vrijheid zie je bijvoorbeeld ook terug in de praktijk van het vertalen en uitgeven van boeken. Zo kon hier een belangrijke vertaling van de Bijbel gemaakt worden, maar als later de christenen veel macht krijgen zie je dat zij niet afkerig waren van boekverbrandingen. Overigens is het een mythe dat de Moslims in de zevende eeuw de bibliotheek hebben vernietigd door deze plat te branden. De bibliotheek was toen al eeuwen in verval. Bovendien stamt dit verhaal van enige eeuwen later en is het afkomstig van iemand die er belang bij had deze stroming binnen de islam die Alexandrië toen had bezet, zwart te maken. Bizar is ook de tegenstelling in waardering voor Hypatia, een van de belangrijkste vrouwelijke filosofen en een feministische held. Zij kon jarenlang openlijk spreken en schrijven, maar is uiteindelijk op een gruwelijke manier door het volk vermoord.
Een boek als Alexandria bevat eigenlijk te veel verhalen om het zomaar te kunnen samenvatten. Issa heeft een meeslepende manier van vertellen en heeft oog voor details; hij laat de lezer zien hoe zeker we kunnen zijn van bepaalde gebeurtenissen en welke bronnen er hiervoor beschikbaar zijn. Ik noem nog een paar mooie onderwerpen die in het boek voorbij komen: het systeem van waterkelders, dat vlak na de stichting van Alexandrië al werd gebouwd om zoet water op te slaan voor in tijden van droogte, het mysterie van het graf van Alexander de Grote, dat zich nog ergens onder de grond moet bevinden, de steen van Rosetta en de Egyptemanie in Groot-Brittannië, de seksindustrie en de openlijke slavinnenhandel die tot eind negentiende eeuw bestond en tot slot de betekenis van de naam van de stad Philadelphia. Een van de Ptolemaeërs trouwde met zijn zus en zij noemden zich Philadelphus, wat letterlijk ‘the sibling lovers’ betekent. Om zijn liefde voor haar te bevestigen herdoopte hij een grensstad in Philadelphia. De Amerikanen namen deze incestueuze naam over voor hun stad, waarvan zij meenden dat het broederliefde betekende.
Voor wie ooit Alexandrië wil bezoeken raad ik dit boek ten zeerste aan, maar ook wie net als ik wordt aangetrokken door de magie van deze oude stad is dit een mustread. En wie weet raak je erdoor geïnspireerd en boek je voor een paar honderd euro een retourtje Alexandrië.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten