Anne Achmatova (1889 – 1966) is een van de grootste Russische dichters van de twintigste eeuw. Al haar poëziebundels zijn in Nederlandse vertaling beschikbaar in diverse uitvoeringen. Bij Van Oorschot verscheen in 2007 een tweetalige editie van haar werken, vertaling Margriet Berg en Marja Wiebes: een prachtig uitgegeven boek waar op de website boekwinkeltjes.nl een flinke prijs voor wordt gevraagd. Deze vertalingen doen soms wat stug aan, ze zijn niet altijd even soepel. Mijn Russisch is niet goed genoeg om de vertalingen echt te kunnen beoordelen, maar ik heb het voornemen ze eens te vergelijken met die van Hans Boland. In De echte twintigste eeuw is autobiografisch werk van Achmatova samengebracht.
Deze uitgave uit 2006 is een selectie uit de verzamelde werken van Achmatova, zoals deze in het Russisch zijn verschenen tussen 1998 en 2002. De vertalers Alissa Leigh en Silvana Wedemann hebben gesnoeid in dubbele versies, maar toch is het resultaat wat rommelig, wat niet de schuld van de vertalers is. Het is gewoon materiaal dat grotendeels niet voor publicatie was bedoeld. Het boek bevat herinneringen aan tijdgenoten als Mandelstam, Pasternak, Tsvetajeva, Blok en Modigliana, brieven en briefjes, dagboekfragmenten en persoonlijke aantekeningen.
Achmatova maakte de Eerste Wereldoorlog, de Russische revolutie, de Tweede Wereldoorlog met het beleg van Leningrad en de Stalinterreur mee. Zij kende veel dichters, schrijvers en kunstenaars die werden vervolgd of opgesloten. Haar eerste echtgenoot, de dichter Nikolaj Goemiljov, werd in 1921 – zij waren toen al gescheiden – gefusilleerd. Zelf was zij haar leven ook niet zeker. Ze had voor langere tijd een publicatieverbod gekregen. Onder de schrijvers werd vaak gesproken over het leven ‘onder de vleugel van de dood’ of als ‘wachten op de dood’. Dat is misschien ook de reden dat haar dagboekaantekeningen zo springerig en weinig consistent zijn. Bij alles wat je noteerde moest je bedenken dat de geheime dienst het ooit zou kunnen lezen. Achmatova is zich er zeer van bewust dat zij in een tijd leefde waarin alles veranderde: de spelregels zoals zij het noemt, de kalender, de naam van haar stad, de naam van het land. ‘Hier zou de lezer graag horen dat alleen de gedichten niet zijn veranderd. Dat zou fantastisch zijn!’
Achmatova is goed in bewonderen. Het stuk over Modigliani, waar zij in Parijs een korte relatie me had, is ontroerend. Ze beschrijft hoe hij een man die iedereen lelijk vond juist mooi vond. Het maakte haar nieuwsgierig: ‘hij ziet alles waarschijnlijk anders dan wij.’ Ook over collega-dichters is zij vaak positief. Het stuk over de arrestatie van Mandelstam is aangrijpend. Leuk is dat zij veel grote, vooral Russische componisten en andere kunstenaars heeft gekend als mens en niet alleen als groot kunstenaar en dat zij in een tijd leefde waarin latere mythes nog mensen waren: ‘De drie steunpilaren op wie de hele twintigste eeuw rust – Proust, Joyce, Kafka -bestonden nog niet als mythen, ze liepen nog als mensen rond.’
Waar zij voortdurend mee worstelde waren de vele roddels en onware verhalen die ook in officiële publicaties werden overgenomen. Door het hele boek klinkt de wil door om goed begrepen te worden. Iets wat in haar tijd met alle censuur en nepnieuws sowieso lastig was. In de jaren zestig kon zij hier meer openlijk over schrijven: ‘En dan zijn er mensen die niet willen dat hen iets wordt uitgelegd. Zij weten alles en door uitleg te geven is het alsof de auteur hen besteelt.’
De echte twintigste eeuw bevat een aantal mooie passages met scherpe observaties, maar is toch vooral een boek voor de liefhebbers van Achmatova’s werk en dat van haar tijdgenoten. Meer algemeen zijn haar opmerkingen over de eeuw waarin zij leefde, tot slot een citaat: ‘Het kubisme rukte op. De eerste vliegtuigen cirkelden onzeker boven de Eiffeltoren en de gloed van de zogenaamde Eerste Wereldoorlog deed zich voor als het ochtendgloren. Op de hoge geluidloze benen van een spion, die achter zijn rug een nog niet uitgevonden dodelijke raket verborg, sloop de twintigste eeuw naar ons toe.’
Geen opmerkingen:
Een reactie posten