Jan Brokken – De weemoed van de reiziger

Jan Brokken (1949) heeft inmiddels een enorm oeuvre op zijn naam staan. Ik heb een handvol boeken van hem gelezen en waar hij ook over schrijft, het is altijd goed. De weemoed van de reiziger is uit 2025 en bestaat uit veertien verhalen op veertien plekken. Jan Brokken is een reiziger, hij schrijft prachtig over de plekken die hij bezoekt. In deze bundel koppelt hij iedere plek aan een bijzonder persoon zoals een dichter, schrijver of componist. Hij weet daarbij altijd mooi een persoonlijke draai aan het verhaal te geven.

Het eerste verhaal gaat over een brievenbus op een begraafplaats in Collioure, een Franse plaats nabij de Spaanse grens. In een huis in de buurt van het hotel waar Brokken verblijft ziet hij twee bedden in een ruimte staan. De twee gegevens in dit plaatsje hebben met elkaar te maken. Hier passeerden veel mensen die het regime van Franco wilden ontvluchten. Zo ook de dichter Antonio Machado, die immens populair was in Spanje. Franco stond in 1939 op het punt de burgeroorlog te winnen en Machado vluchtte in een konvooi met andere intellectuelen de grens over. Samen met zijn moeder en andere familieleden kwam Machado terecht in Collioure; een van zijn broers had voor Franco gekozen en bleef in Madrid. De dichter was al erg verzwakt en kon niet verder reizen. Hij en zijn moeder stierven vlak achter elkaar in het huis met de twee bedden, die hier sindsdien zijn blijven staan. De brievenbus staat open voor post aan Machado, een paar keer per week ontvangt hij een brief, kaart of tekening. ‘Om het briefgeheim en het persoonlijke karakter niet te schenden gingen de dichtgeplakte brieven ongeopend het archief van de stichting in.’ Tot nu toe zijn er zo’n vijfenveertighonderd binnengekomen. Jan Brokken voegt er eentje aan toe.

 

Brokken heeft een speciale liefde voor Midden-Europa. In Boedapest schrijft hij een schitterend stuk over de Béla Bartók; ook in dit verhaal vermengt hij zijn persoonlijke zoektocht om zo dicht mogelijk bij de componist te komen, de zgn. historische sensatie, met gegevens over het leven van Bartók. De tragiek over zijn noodgedwongen vertrek uit de stad in 1940 en zijn dood in Amerika een paar jaar later weet hij prachtig te beschrijven. Een andere componist, die decennia eerder naar Amerika vertrok was Dvořák. Brokken is in Tsjechië, het land waar de gewoonte bestond dat ieder kind vanaf het zesde jaar een instrument leerde spelen, zodat zelfs in het kleinste dorp er een orkestje kon worden gevormd. Samen spelen werd als zeer belangrijk beschouwd. 

 

Een curieus gegeven dat ik niet wist over Dvořák is dat hij dol was op treinen. Hij groeide naast het spoor op en ging overal waar hij kwam onmiddellijk het treinstation bekijken. De aankomst- en vertrektijden op het station in Praag kende hij uit zijn hoofd. Hiermee weet Brokken een mooi bruggetje te maken met Kafka, die een uitgesproken hekel had aan treinen. ‘Ze waren hem veel te efficiënt. Ze kenden geen omwegen, gingen recht op hun doel af, zonder de geringste hapering. Ze maakten van de mens een onderdeel van een soepel lopende machine; ze ontnamen hem zijn eigen vrije wil, dikten zijn fantasie in tot het formaat van een spoorboekje.’

 

Ieder verhaal in deze bundel is interessant en verrassend, maar ik ga ze niet allemaal noemen. Twee stukken noem ik wel, over de wetenschapper en vooral dichter Leo Vroman en over de Albanese schrijver Ismail Kadare; los van het feit dat ik de twee verhalen met veel plezier las zetten ze ook aan tot meer lezen. Ik ga in ieder geval op zoek naar de verzamelde gedichten van Vroman en zet een paar romans van Kadare op mijn leeslijst.