Eva Meijer - Een woord voor

Met de roman Een woord voor heeft Eva Meijer weer een bijzonder boek geschreven. Het onderwerp is het verdwijnen van taal. In het verhaal is dit is geen langdurig proces, maar plotseling verdwijnen er woorden uit de Nederlandse taal. Eerst valt het alleen een paar mensen op die de woorden ‘achteloos’, ‘archaïsch’ of ‘ekster’ wel eens gebruiken en opeens niet meer op de namen van deze woorden kunnen komen, maar wanneer het woord ‘geel’ verdwijnt geeft dit al meer ophef in de samenleving. Meijer heeft vanuit dit merkwaardige gegeven een roman geschreven waar tal van maatschappelijk-politieke ontwikkelingen aan op te hangen zijn. Het boek is actueel, maar roept ook universele filosofische vragen op.

Het verhaal van Een woord voor speelt in de nabije toekomst en Meijer schetst wat er in Nederland gebeurt wanneer mensen hun taal zien verdwijnen. Naast een paar hoofdpersonages die in verzet komen, waaronder een taalwetenschapper en Uma en Mik die elkaar net hebben ontmoet en verliefd op elkaar zijn, beschrijft hen vooral hoe politici reageren. Ministers geven opdrachten om te onderzoeken wat er gebeurt, maar zijn gewoon bang de greep op de situatie te verliezen. Hoe het kan dat woorden plotseling verdwijnen uit boeken, van gevels en van internet is voor iedereen een raadsel. Meijer laat allerlei hypothesen passeren in de roman. De taalwetenschapper denkt in eerste instantie aan een politiek probleem: het idee dat we minder woorden en minder verhalen nodig hebben en dat we zonder ambiguïteit kunnen. Vanuit de regering wordt daarentegen geopperd dat de Russen of de Chinezen erachter zitten.

Heel mooi laat Meijer zien dat woorden en betekenissen een enorme invloed op de samenleving kunnen hebben. Na het wegvallen van het woord ‘geel’ wordt als alternatief het woord ‘zon’ gekozen, maar bepaalde groepering zijn het daar niet mee eens; zij zien liever ‘stro’ als het woord voor de kleur geel en trekken in tractoren naar Den Haag om te demonstreren. Al gauw volgen er relletjes en staan mensen elkaar naar het leven. In het begin van de roman valt er in bijna ieder hoofdstuk een woord weg en zoekt men naar alternatieven. Meijer geeft betekenissen van nieuw gekozen woorden en legt etymologieën uit. Hen noemt Wittgenstein en de Sapir Whorf hypothese komt voorbij die zegt dat de taal die wij spreken van grote invloed is op hoe wij de werkelijkheid zien. Later laat hen iemand zeggen dat misschien niet de woorden verloren zijn, maar wij.

Deze wat serieuzere beschouwingen wisselt hen af met allerlei bizarre consequenties die dit verschijnsel oproept. Mensen raken hun naam kwijt en moeten dus op zoek naar een nieuwe naam, en wellicht een nieuwe identiteit. Iemand die zijn naam kwijt is pleegt een misdaad en denkt dat ongestraft te kunnen doen, want zonder naam in zijn paspoort bestaat hij niet of is hij in ieder geval niet te identificeren. Op een gegeven moment besluit de regering op het Engels over te stappen. De president van Amerika, een Trumpiaan, stelt vervolgens dat Nederland moet betalen voor het gebruik van hun taal. Dan verdwijnen namen van steden, de eerste is een stad ‘Between Breda and Eindhoven’. Als alternatief denken de politici aan Moerenburg, Brabant City, Willemstad of Textielstad, maar ze besluiten tot Kruikenstad.

De eerste helft van de roman heeft vaart en zit vol bijzondere vondsten. Ik vind het heerlijk hoe een schrijver binnen zo’n gegeven als het verdwijnen van de Nederlandse taal alle kanten op beweegt, de gevolgen ervan op filosofische en humoristische wijze weet te doordenken en ook nog het verhaal levendig kan houden. De tweede helft van het boek vond ik iets minder. De verrassing is er dan een beetje af en Meijer gaat op aan aantal onderwerpen te lang en te gedetailleerd door naar mijn smaak. Los hiervan is Een woord voor een zeer geslaagde roman die zich ook uitstekend leent voor een leesclub; je kunt er zeker een lange avond over doorpraten.