De twee vertrekken vanuit Nederland, hebben weliswaar het plan om de oceaan over te steken, maar zijn ook nuchter: blijkt de onderneming te hoog gegrepen dan wagen ze de grote oversteek niet. De eerste test is de Golf van Biskaje, een gevaarlijke plas water, waar menig zeiler in vast is komen te zitten doordat de wind net draaide. De Catherine slaagt voor de test en mooi laat Westerveld zien hoe nauw het allemaal luistert: instrumenten moeten perfect zijn afgesteld, het inspelen op de wind en hiervoor op tijd de juiste keuzes maken, genoeg voorraden aan boord hebben, elkaar vertrouwen, enzovoorts. ‘Catherine werd geleidelijk aan geschikt voor een lange reis.’
Het lijkt onmogelijk om onderweg alles onder controle te houden. Eén schroefje dat afbreekt kan grote gevolgen hebben, dus goed onderhoud is noodzakelijk. Maar hoe waakzaam je ook bent, je kunt pech hebben. Een mast kan afbreken, zoals een bevriende zeiler overkwam. Ben je dan net op een verkeerde plek en is er te veel wind, dan red je het niet. Zelf krijgen ze eveneens te maken met onverwachte schade aan hun boot en eenmaal varen ze op een koraalrif: een moment van onoplettendheid. Deze onzekerheden maken het reisverhaal spannend en Westerveld geeft ermee een dieper inzicht in de reizen van Columbus en de moeilijkheden waar hij mee te maken had. In zijn tijd, het einde van we later de Middeleeuwen zijn gaan noemen, waren instrumenten nog lang niet zo geavanceerd, communicatie verliep moeizaam en kennis over winden en stromingen voor het gebied waar hij doorheen voer bestonden er niet.
Christoffel Columbus werd in 1451 geboren in Genua als zoon van een wever. Zijn vader was niet rijk, maar ook niet straatarm. Christoffel volgde nauwelijks een opleiding en leerde pas op latere leeftijd lezen en schrijven. Hij ging jong varen en leerde het vak in de praktijk. Hij werd een begaafd cartograaf en raakte ervan overtuigd dat er een westwaartse oversteek naar Azië mogelijk moest zijn. Door volharding, de juiste contacten en een dosis geluk wist hij uiteindelijk het Spaanse koningspaar Isabela en Ferdinand te overtuigen zijn eerste ontdekkingstocht in 1492 te financieren.
Westerveld schetst beeldend zijn complexe karakter en levensloop. Columbus was streng Katholiek en had een rotsvast vertrouwen in bepaalde geschriften die een beeld gaven van de omvang van de wereld. Hij wilde in de voetsporen van Marco Polo treden en als eerste Europeaan het land van de Grote Khan via deze weg bereiken. Er waren al aanwijzingen dat de weg naar China en Japan veel langer was dan hij zich voorstelde, maar dit negeerde hij. Daar staat tegenover dat hij aan boord heel praktisch was en op beslissende momenten de juiste koers volgde. Geregeld dreigde de bemanning - die deels uit vrijgelaten criminelen bestond - te gaan muiten; hij wist de gemoederen te bedaren dor zijn kennis en juiste voorspellingen. Westerveld roemt de kwaliteiten van Columbus op dit gebied. Hij kon zeer goed snelheden inschatten en de juiste richting bepalen, hij kon kortom ‘uitstekend gissen’.
Na de eerste geslaagde reis dacht Columbus het gedroomde continent te hebben bereikt. Hij verwachte bij volgende reizen ook meer goud te vinden, iets wat zijn opdrachtgevers graag zagen. Toch moest hij telkens opnieuw lobbyen bij de Spaanse machthebbers. Het lukte hem steun te vinden, maar de reizen verliepen beslist niet vlekkeloos. Hij had te maken met concurrenten en opstandelingen; onderweg was er gebrek aan materiaal en water, schepen liepen vast of kwamen in zeer stormachtig weer terecht. Op de eilanden waar zij voet aan wal zetten woonde het volk van de Taino. Hoewel Columbus hen vriendschappelijk benaderde, traden zijn bemanningsleden vaak bruut op: er werd geplunderd, vrouwen werden verkracht en mannen gedood.
Het is knap van Westerveld dat hij deze complexe geschiedenis zo helder, compact en toch redelijke volledig weet te geven. Als lezer weet je eigenlijk al hoe het verhaal afloopt, toch zitten de avonturen vol spanning. Columbus was tot aan zijn dood ervan overtuigd dat hij de westelijke route naar Azië had ontdekt, maar Westerveld laat zien dat hij soms dicht bij een plek was die zijn theorie had kunnen doen wankelen. Was hij, waar nu het huidige Panama ligt, een rivier op gevaren dan had hij vanaf een berg de smalle strook land kunnen overzien en gezien dat er achter dit land nog een hele oceaan lag. Eric bezoekt deze plek en ziet hoe dichtbij Columbus bij dit inzicht had kunnen zijn.
Het laat weer eens zien hoe toeval een rol speelt bij grote historische gebeurtenissen. Zo is Zuid-Amerika door Álvares Cabral ontdekt doordat hij een advies overnam van eerdere ontdekkingsreizigers om zuidwestelijk te koersen. Het gevolg is dat er nu 200 miljoen Brazilianen Portugees spreken. ’Wat als destijds niet Vasco Da Gama, en in zijn kielzog Cabral, maar Columbus op pad was gestuurd? Dan was het allemaal anders gelopen. Het laat zien hoe ongelofelijk bepalend het voor de wereldgeschiedenis is geweest dat een paar vorsten van Iberische koningshuizen beslissingen hebben genomen om de ene, of juist de andere ontdekkingsreiziger op pad te sturen.’
De eigen reisbeschrijvingen van Eric Westerveld zijn net als de verhalen over Columbus zeer prettig leesbaar. Hij schrijft gedetailleerd over de plekken die hij en zijn vrouw aandoen. Hij registreert objectief wat er aan het schip mankeert als er bijvoorbeeld een gek geluidje te horen is, maar deelt ook persoonlijke belevenissen met de lezer: de geluksmomenten en de tegenslagen, met alle wisselende emoties van dien. Af en toe is er sprake van pure angst wanneer zij in zwaar weer terecht komen. Deze combinatie van feitelijke uitleg en het persoonlijke verhaal werkt erg goed. Hij laat daarbij ook zien hoe klein onze wereld is in vergelijking met vijfhonderd jaar geleden en hoe alles met elkaar verbonden is. Zo bezoeken zij afgelegen gebieden, maar zij hebben de beschikking over moderne apparatuur en bijna overal vandaan kun je met de buitenwereld communiceren. De gevolgen van klimaatveranderingen en toerisme ondervinden zij aan den lijve. Eenmaal belandden zij op een eiland dat overspoeld is met plastic soep.
Over Columbus is heel veel geschreven en de waardering voor de ontdekkingsreiziger is in de loop der tijd veranderd. In Port of Spain, de hoofdstad van Trinidad en Tobago, is onder druk van protesten zijn standbeeld verwijderd. Hij staat voor de hedendaagse bevolking symbool voor het kolonialisme. Westerveld spreekt zich niet echt uit over deze gebeurtenis, maar hij laat in het hele boek zien wat voor een complexe persoon Columbus was. Hierin weet hij net als in het verhaal over zijn reis het persoonlijke te combineren met zijn wetenschappelijke blik op de gebeurtenissen. Columbus was een kind van zijn tijd en hij ontvoerde ook Taino die hij als slaaf naar het Spaanse hof bracht, maar in vergelijking met de muitende bemanningsleden die deze Taino nauwelijks als mensen zagen en onnoemelijk wreed optraden, steekt Columbus positief af.
Na lezing van Westwaarts blijf je achter met een dubbele bewondering. Dit is ten eerste voor de moed van Columbus om deze tochten te ondernemen; tegenover zijn beperkte kennis en de onbekendheid van het gebied staan zijn vindingrijkheid en de overtuigding dat er een westelijke route moest bestaan. De bewondering geldt ook voor Eric Westerveld en zijn vrouw om deze ontdekkingsreiziger na te reizen. Ondanks de moderne techniek was de lange zeereis niet zonder gevaar, maar zij hebben - met een fikse dosis positivisme - doorgezet om hun doel te bereiken. Westwaarts is reisboek, geschiedenis en een persoonlijke ontdekkingstocht ineen.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten