Carolijn Visser - Broers

Carolijn Visser is vooral bekend als schrijfster van reisverhalen. Broers is een familiegeschiedenis, waarin haar vader en zijn twee broers centraal staan. Die broers zijn beeldhouwer Carel Visser en meubelmaker Martin Visser. Het boek begint bij een cruciale geschiedenis uit de Tweede Wereldoorlog. Twee broers waren opgepakt voor de Arbeitseinsatz, maar wisten uit de trein naar Duitsland te ontsnappen.

Carolijn Visser begint haar verhaal bij een brief uit 1945. De familie werd gebeld door ene Kees van Ast die de brief vond bij de spullen van zijn overleden vader; in de brief werd de vader bedankt voor de hulp die hij had gegeven aan Ar en Martin Visser nadat zij nabij Amsterdam uit de trien waren gesprongen. Hiervandaan liepen zij in de winterkou terug naar hun woonplaats Papendrecht. Carolijn kende het familieverhaal, maar wist niet de details. Naar aanleiding van de brief construeert zij stap voor stap hun ontsnapping uit de trein en later via de Biesbosch uit bezet Nederland. Zij beschrijft het als was het een spannende roman.

Dat zij konden ontsnappen was te danken aan een reeks gelukkige toevalligheden. In de loods in Amsterdam ontdekten zij een doorgang naar een andere afdeling, waar Amsterdammers zaten die zich vrijwillig voor de Arbeitseinsatz hadden aangemeld. Zij kregen beter te eten en werden minder streng bewaakt. De broers besloten zich bij hen aan te sluiten en vertelden dat zij wilden ontsnappen. De Amsterdammers hielpen hen, zij wisten dat er een treindeur openstond op welke plek je er het beste uit kon springen. De broers kwamen in het prikkeldraad terecht en wisten te ontkomen. Maar hoe kom je nadat de avondklok was ingegaan vanuit een onbekende omgeving veilig thuis? Ze belden bij verschillende huizen aan en bij de vader van Kees van Ast werden zij binnengelaten. Hij begeleidde hen naar een veilige plek om Amsterdam uit te komen. Onderweg hadden de broers steeds het geluk bij boeren terecht te kunnen waar zij konden overnachten en te eten kregen. 

Dit verhaal en de ontsnapping uit bezet Nederland via de Biesbosch zijn bijzonder spannend geschreven en geven heel goed de sfeer uit die tijd weer. Die combinatie van familiegeschiedenis en het geven van een tijdsbeeld zie je in het hele boek terug. Omdat de familie van Carolijn Visser vrij uitgebreid is en uit zoveel interessante mensen bestaat en omdat zij aan iedereen aandacht wil schenken is het soms wel wat veel. De focus ligt op de twee kunstenaarsbroers Martin en Carel, maar het leven van haar eigen vader neemt zij ook mee, naast de opa en oma en tallozen andere familieleden. Die overvloed aan informatie leidt wat af van de hoofdzaak, de twee kunstenaarsbroers, waarbij de beeldhouwer Carel, die vooral veel met ijzer werkte, van de twee de minste aandacht krijgt in dit boek. Martin vind ik zelf verreweg ook het interessantst.

Al heel vroeg hadden Martin en zijn vrouw Mia grote belangstelling voor moderne kunst. Zij leerden leden van Cobra kennen, waaronder Karel Appel en bezochten hem vaak in zijn onverwarmde zolderkamer in Amsterdam. Vanaf eind jaren veertig volgden Martijn en Mia niet alleen de moderne kunst, zij kochten ook veel werk: vaak op afbetaling, omdat zij zelf nauwelijks geld hadden. Martin kwam te werken bij de Bijenkorf en begon meubels te ontwerpen. Later werkte hij lange tijd bij meubelfabriek 't Spectrum in Bergeijk. Het stel ging wonen in dezelfde Brabantse plaats en lieten door Rietveld een huis bouwen. Buurtbewoners vonden de glazen villa niets en lieten dit duidelijk merken. Rietveld gaf precies aan in welke kleuren de muren aan de binnenkant geverfd moesten worden en beval dat deze kaal bleven. Eerder aangeschafte kunst kon daarom niet meer opgehangen worden.

Martin en Mia ontdekten steeds nieuwe kunstenaars en konden ook weer afstand doen van werk dat zij achterhaald vonden, zoals Cobra. Vooral leuk is het te lezen hoe dicht Martin stond bij de moderne kunst - later werd hij hoofdconservator in Boijmans van Beuningen - en dat allerlei kunstenaars in hun huis logeerden, zoals Christo en Richard Long. Het echtpaar gaf ook opdrachten, aan bijvoorbeeld Sol LeWitt, die een grote trap vlak voor hun raam liet bouwen, waardoor het uitzicht weg was. De kunstenaar gaf aan dat dit nodig was: ‘De piramide en het huis moeten met elkaar in gesprek.’ Vanwege dit soort verhalen en de betekenis die met name Martin Visser had voor de moderne kunst, maken van Broers een prachtig boek, ondanks dat ik wel eens verdwaalde in allerlei feitelijkheden over andere familieleden.